|
Strana 1 od 3  Ima mnogo svjedočanstava o tome da je opće oživljavanje ortodoksije počelo kao opozicija korupciji religije i moralnoj nemarnosti i izopačenju koje su prevladavale u muslimanskom društvu u rubnim pokrajinama Osmanskog carstva i u Indiji – što predstavIja tendenciju koja je dobila vidan izraz tokom 12./18. i 13./19 . stoljeća.
Njegov najžešći izraz pojavio se u samoj Arabiji u 12./18. stoljeću, u formi pokreta koji je postao poznat u historiji pod nazivom >>vehabijski pokret <<.
Taj pokret,koji ćemo opisati u nastavku, obično se tretira kao fenomen koji se naglo pojavio i iznenadio muslimanski svijet.Ali , kao što smo već istakli čini se da je postojala opća duhovna osnova za preporod ortodoksnoga islama,i u tom okviru je vehabijski pokret samo eklatantan slučaj. Ponovna afirmacija ortodoksije ,što ćemo kasnije vidjeti ,prije svega u Indiji ,izbila je na površinu već mnogo ranije – u I 1./ 17.stoljeću – usljed krize s kojom se islam bio suočio i na političkom i duhovnom planu.Ali,na samom Srednjem istoku, osamnaesto stoljeće je svjedokom ponovne afirmacije intelektualne ortodoksije u dva različita vida,a oba predstavljaju veliki jemenski alimi Muhammed Murteda(umro 1204./1790.) Muhammed ibn Ali eš-Ševkani (1172- 1250./1759.-1834). Spominjemo ova dva imena uprkos činjenici što njihova aktivnost hronološki pada malo poslije Muhammeda ibn Abdu-l-Vehaba ,osnivača vehabijskog reformističkog pokreta ,stoga što nijedan od njih nije bio pod uticajem Abdu-l-Vehabovih doktrina ,a ipak obojica manifestuju različite forme obnavljanja ortodoksije.
Murteda je predstavnik umjerene struje u obnavljanju ortodoksije koja je nastojala iznova potvrditi i opravdati El-Gazalijev pravac mišljenja.Ta umjerena struja vidljiva je i u velikom djelu indijskog reformističkog pokreta .Eš.ševkani ,zejdijski učenjak iz Sanae,koji je za sebe tvrdio,i bio prihvaćen,kao veliki voda skupine ehlu-s-sunneta,odbacio je ideju o jednostavnom prihvatanju autoriteta u religiji (taklid),zarad čega su ga žestoko napali njegovi savremenici, uključujući i zejdijske Ši'ije .0 tome da je bio pod snažnim uticajem spisa koji su potekli iz škole Ibn Tejmije (čije su doktrine također inspirirale vehabizam) svjedoči činjenica da njegovo glavno djelo u dvanaest svezaka ,pod naslovom Ostvarenje želja (Nayl al-awtdr) jest komentar o pravnom djelu Medždu-d-Dina ibn Tejmije (umro 652./1254.) Ibn Tejmijinog djeda.To djelo je je nastalo kada je Eš-Ševkani bio još dosta mlad ( u predgovoru sam kaže da još nije dovoljno zreo da bi se poduhvatio pisanja takvog djela,ali da su mu neki njegovi učitelji predložili da to djelo napiše ), i to krajem 12./18.ili početkom 13./19.stoljeća. No autor u predgovoru jasno kaže da su se mnnogi učenjaci koristili tim djelom Ibn Tejmije: >>
Ovo djelo (djelo Ibn Tejmije ) postojalo je izvorom za većinu uleme kada im je potreban pravni dokaz ,naročito u ovoj regiji i u ovo vrijeme , na tom bistrom izvoru susreću se oči originalnih mislilaca ,a koraci istraživanja isprepliću na njegovim kapijama .On je,tako,postao utočištem mislilaca kome oni pribjegavaju, i luka za ne koji žele pobjeći od okova ropskog i slijepog prihvatanj a autoriteta <<.
To pokazuje da je tada već bio počeo preporod ortodoksije ,ali on se pojavio u hanbelijskom obliku krajnje desno orijentirane ortodoksije u centralnoj Arabiji oko sredine 12./18.stoljeća ,inspirisan naučavanjem Ibn Tejmije. 0snivač tog puritanskog pokreta,Muhammed ibn Abdu-l-Vehab, bio je u mladosti pristalica sufizma,ali je kasnije pao pod uticaj Ibn Tejmijinih djela, ćija je gorka denuncijacija sufijskih primjesa sujevjerja i sufijskih intelektualnih doktrina, posebno doktrine o jedinstvu Bitka, kako je razumije Ibn el-'Arebi, i iznad svega,njegova moralno-puritanska revnost, imala odlučujući uticaj na njega. 0 kratkom traktatu pod naslovom Knjiga Tevhida ~Kitab al-Tawhid), koji komentira jedan alim iz 13./19.stoljeća, lbn Abdu-I-Vehab napada rasprostranjena vjerovanja u moć dobrih i pobožnih Ijudi i prakse koje su proistekle iz tih vjerovanja: ibadete i pridavanje svetosti turbetima dobrih,pouzdavanje u Poslanikovo posredovanje i posredovanje dobrih, i doista čitav opseg narodske religije.
Medutlin Ibn Abdu-I-Vehab se u svojoj polemici protiv opće moralne nehajnosti ne ograničava samo na zanemarivanja dužnosti i vjerovanja koja razvija ili podržava sufizam,već takoder vrši opći napad i na slijepo prihvatanje autoriteta u religijskim pitanjima, izravno se suprostavljajući na taj način ulemi,za koju su srednjovjekovni sistemi islama bill posliednja riječ,ne dopuštajući o njima nikakvo samostalno ponovno promišljanje. S obzirom da je prihvatanje sufizma u bilo kojoj formi, a posebno intelektualnog sadržaja sufizma,postalo sastavnim dijelom srednjovjekovnog islama, lbn Abdu-1-Vehab je,na način Ibn Tejmije i pod njegovim uticajem, smatrao bitnim da, prevazilazeći srednjovjekovne autoritete, dopre do>>sunneta (prakse)ranih generacija <<.Ibn Abdu-l-Vehab se stoga nužno suprostavio autoritetu srednjoviekovnih škola ,priznajući samo dva autoriteta: Kur'an i Poslanikov sunnet, zajedno sa ućenjima ashaba. No ,budući da je Hadis ,koji predstavlja poslanički sunnet, bio u stvari autoritativno sakupljanje u 3. / 9. stoljeću, sljedbenici Ibn Abdu-I-Vehaba su kasnije morali izmijeniti taj stav i prihvatiti idžmu, odnosno konsenzus, prva tri stoljeća islama kao obavezan.
Posljedice takvog stava , posebno ako je bio organiziran ,kao vehabizam ,u obliku pokreta ,bile su dalekosežne za duhovnu i intelektualnu atmosferu u islamu.Pokazalo se da su one mnogo važnije ,u daljnoj perspektivi ,nego bilo šta su vehabije imale reći o ma kojem pojedinačnom Vjerovanju lli doktrini koju su napadali.Njihovo insistiranje na pravu idžtihada (nezavisnog mlšljenja ) i njihovo osuđivanje taklida djelovalo je kao velika oslobadajuća snaga i usprkos snažnom suprostavljanju koje je protiv njih postojalo u ranim fazama i na političkom i na religioznom planu taj je njihov stav uticao na tok daljeg razvoja islama više negoli ijedan drugi faktor.Vehabizam je u stvari postao genetički termin koji se može primjeniti ne samo na onaj pokret što ga je utemeljio Ibn Abdu-I-Vehab, nego i na sve tipove analognog fenomena širom muslimanskoga svijeta, koji su se zalagali za >>pročiščenje << Vjere od degradirajućih primjesa i insistirali na donošenju manje-više nezavisnih ili čak originalnih sudova iz oblasti religije.
To je zbilja donekle neobičan fenomen. Same vehabije, mada su odbacili srednjovjekovne autoritete, ipak su bili zauzeli strog fundamentalan stav,u tom smislu što su prihvatill samo Kur'an i Sunnet kao materijalne izvore religije. 0ni su čak odbacili i kijas.analognu metodu rasuđivanja u tumačenju Kur'ana i Sunneta,sljedeći Ibn Hanbela. Pa ipak je ovo očigledno odbacivanje jedinog formalnog načina interpretacije koje je muslimanska pravna nauka pružala djelovalo ambivalentno, u dva dijametralno suprotna pravca. S jedne strane , naglašavanje teksta Kur'ana i Hadisa neizbježno je rezultiralo ulturakonzetrvativnošću i gotovo apsolutnim literalizrnorn. S druge strane, međutim, podstičući nezavisno rasuđivanje (idžtihad) u odnosu na probleme koji nisu izravno obuhvaćeni tekstom ,oni su otvorili vrata liberalnijim snagama kako bi one tumačile tekst slobodnije nego što bi to dopustilo načelo analognog rasuđivanja , kako su ga razvlli srednjovjekovni poznavaoci pravnih nauka. Jer , u rukama tih pravnih stručnjaka načelo analognog rasuđivanja bilo je formulirano veoma suženo i mada je služilo svrsi ogranlčenja interpretacije više je djelovalo kao restriktivna snaga negoli kao sredstvo slobodne espanzije.
Služeći se načelom analogije ulema je obično ostajala suviše vezana za doslovni tekst i nije omogućavala da se aktuelni duh tog teksta izrazi svojom pravom težinom. Premda je samo načelo kijasa imalo mogućnosti za širu i dublju primj'enu i mada je moglo postati istinski instrument liberalizma , način na koji se primjenjivalo bio je izvan svake mjere restriktivan. Stoga, mada su vehabije mnogo više bili fundamentalisti i literalisti kada je posrijedi sadržaj teksta, pokazalo se na dužu stazu da je njihov idžtihad daleko manji doslovno i restirkivan negoli kijas uleme.
Ipak,najvažniji aspekt vehabizma bio je njegova prirodna motivacija: bila je to žestoka reakcija na moralnu degradaciju u kojoj je Zajednica tokom stoljeća postepeno padala,dok je narodski sufizam za to vrijeme postao prevlađujući faktor.Ta moralna motivacija preživjela je kao opće naslijeđe vehabijske pobune, nakon što je prošla njegova prva faza netolerantnosti i fanatizma kombinirana s općom liberalizacijom-inintelekta i duha ,ona je utrla put muslimanskim modernistima u prevazilaženju liberalizma i fundamentalizma samih vehabija i dopuštanja da se Sveti Tekst tretira i tumači liberalnije ,na temelju moralne motivacije.
U tome je doista tajna uspjeha vehabizma i njegova trajna pouka, koja je od tog vremena prisutna u gotovo svim pokretima za reformu , predmodernističkim ili modernističkim. U tom općem i posvemašnjem smislu vehabizam nije ograničen na sam vehabijski pokret, koji je pod tim nazivom poznat u historiji,već predstavlja i neku vrstu okvirnog termina >>vehabijska ideja<<, koja obuhvata analogne ,a ne identične fenomene u muslimanskom svijetu. Vehabizam bi se ,dakle, mogao sumirati kao ponovno potvrđivanje monoteizma i jednakosti među Ijudima ,povezano s različitim nivoima nove interpretacije pozitivnog naslijeđa islamske tradicije, kako bi se rekonstruiralo muslimansko društvo. Muhammed ibn Abdu-l-Vehab (111 5.-1206./1703.-1792.)mnogo je putovao po Iraku i Perziji ,kuda je pošao kada je imao oprilike dvadeset i jednu godinu.Studirao je filozofiju i sufizam,a neko vrijeme čak je i poučavo sufizmu.No ,vrativši se u svoj rodni grad kao četrdesetogodišnjak, počeo je iznositi vlastite doktrine, čemu su se suprostavili neki njegovi rođaci. Potom je izbjegao u Dair'iju,gdje je sklopio savez s lokalnim poglavarom Sa'udom , koji je prihvatio njegova religiozna gledišta.Odatle se vehabijski pokret vojnim pohodom proširio od Nedžda do Hidžaza, pri čemu su i sveti gradovi Mekka i Medina došli pod vlast vehabija. Međutim,početkom 13./19. stoljeća Muhammed Ali , guvemer Egipta, uz naređenje osmanske vlade ,potukao je vehabijsku vojsku .Ipak,vehabije su uskoro ponovo uspostavili svoju vlast u Nedždu, s prijestonicom u Rijadu , a nakon što su i odatle protjerani bill su prinuđeni potražiti utočlšte u Kuvajtu , gdje su ostali jedanaest godina .Abdu-l-Aziz ibn Sa'udje početkom dvadesetog stoljeća ne samo obnovio vlast koju su izgubili njegovi preci ,nego je svoj suverenitet uspostavio nad čitavom teritorijom danas poznatom kao Saudijska Arabija. Ovdje bi se mogla spomenuti jedna zanimljiva odluka socijalno-religijskog razvoja tokom druge faze vehabijske vlasti u Arabiji. To je osnivanje kooperativnih tipova poljoprivrednih zadruga ill sela gdje su Ijudi bili nastanjeni blizu mjesta sa vodom . Nasljednici ,nazvani ihvan ili >>braća<<,pored toga što su obrađivali zemlju, bili su podijeljeni u kategorije kako bi bili u stanju, kada bi bill pozvani voditl džihad. Neki od njih smatrani su stalnom vojskom, koia se mogla u svakom trenutku , po naređenju vladara ,pozvati u aktivnu službu ,dok su ostali mogli biti pozvani samo na osnovu fetve ,koju bi proglasila ulema. Ta karakteristika povezivanja religijskog educiranja sa džihadom bila je prisutna i u aktivnosti samog Ibn Abdu-1- Vehaba, i ona nije neuobičajen fenomen u predmodernističkim pokretima za reformu. Doista,upadljiva karakteristika mnogih tih reformističkih pokreta jeste da su oni organizirani kao sufijski tarikati ,no njihov je sadržaj ortodoksan, uključujući i vojnu obuku. Senusije i vehabije su također stavljali naglasak na rad i aktivno privređivanje za život. Moguće je da su >>Muslimanska braća<< u Egiptu ,kad su uspostavljali svoje zadruge ,bill pod uticajem spomenutih primjera.
Određena vrsta protivljenja na koje je nailazio vehabizam bili su bez sumnje na tragu njegovih učenja, koja su bila izazov moralnoj nemarnosti i sujevernim kultovima narodske religije ,koje je čak i većina uleme trpila ako ne i sasvim prihvatala .
Stoga su se vehabijskoj reformi protivile ne samo mase nego ,u početku ,čak i mnogi iz krugova uleme ,koji su željeli sačuvati nasIjeđe srednjovjekovnoga islama. Ipak veći dio tog protivljenja morao je biti usmjeren protiv politićke aktivnosti vehabija , a naročito protiv njihovog nasilnog militarizma.među glavnim protivnicima vehabija bila je osmanska vlada ,čijoj su vlasti oni uputili izazov i svrgnuli je .
0 vehabijskoj pobuni mogu se uistinu naći reminiscencije na haridžijski revolt u ranome periodu islama: tražiti inametnuti promjene silom, posredstvom jednog idealizma, ali netolerantnim i fanatičnim metodama. No,sveopća tradicija islama suprostavila se vehabijskim metodama, baš kao što je mnogo ranije odbacila i haridžijske metode. Ipak,ostaje jedan od čudnih, ali stalnih paradoksa većine ultradesničarskih reformističkih pokreta u islamu dok izražavaju da je njihov eksplicitni cilj ujediniti čitavu Zajednicu radi provođenja reforme, prisiljeni su razbiti čak i postojeće jedinstvo i protiv njega podići oružje.
Jedna od suštinskih kritika koje je,naprimjer,Ibn Abdu-I-Vehab iznio na račun predislamskog arapskog društva, a inplicitno i na račun postojeće muslimanske zajednice, bila je da ona nije dovoljno ujedinjena i da nije voljna potčiniti se postojećoj vlasti. Ipak,metode koje je sam taj pokret u svojoj rano] fazi primjenjivao sastojale su se u pribjegavanju oružanoj pobuni i izazivanju još većeg nejedinstva.Vjerovatni uzrok tog paradoksa leži u činjenici da sunijski isIam, razvijajući se na bazi univerzalnih načela, nije stvorio odgovarajući mehanizam koji bi osigurao nužni proces reformi. U stvari, sunijski islam, kako se razvijao i funkcionirao tokom srednjeg vijeka, upotrijebio je gotovo svu svoju težinu za održavanje već postignute ravnoteže, to jest za očuvanje i univerzalnost,a da nije posvetio dovoljno pažnje onim apsketima društva koji doprinose samokritici i razvoju. Bez sumnje,srednjovjekovni koncepti idžmāa i taklida daju temeljni ton toj staganciji . Stoga je napredak trebao bit postignut nasilnim metodama.
Odlomak iz knjige ''Islam'' najpoznatijeg islamskog učenjaka Fazlur Rahmana Prevod: Nedžad Grabus BH Muslim Monitor 26.12.2008.
 Citiraj ovaj tekst na tvom sajtu | Pregleda: 4442
|
